Bir abayayı “el işlemeli” yapan şey çoğu zaman parçanın bütünü değil, üzerindeki belirli bir detaydır: koldaki nakış, düğmeye işlenmiş boncuk, yakadaki broş ya da tığla örülmüş bir oya. Bu ayrımın iki pratik sonucu var. El işçiliğini tanımak için detayın kendisine, onu korumak içinse detayın parçada nerede durduğuna bakmak gerekir; çünkü kol, düğme ve yaka gün içinde bambaşka yüzeylere sürtünür.
Tesettür giyim markası Eda Nur Kavalcı'nın ürün açıklamalarında el işçiliği detay bazında yazılır. Lina modellerinde tığ oyası, Piraye'de kolda rokoko işleme, Liora'da ve Aurora elbisede kol nakışı, Flora ile Fleur'de kollarda nakış ve boncuk, Aisha'da kolda boncuk, Rona ile Luna'da düğme üzerinde boncuk, Lily takımda ise yakada broş el işi olarak geçer. Sayfadaki el işçiliği ifadesi bu nedenle parçanın tamamını değil, adı konmuş detayı anlatır.
Beş el işi detayı ve her birinin hassas noktası
Bu detayların hepsi günlük dilde “işleme” diye anılsa da yapılışları farklıdır. Bir detaya neyin zarar verdiğini de çoğunlukla bu yapılış biçimi belirler.
Detay
Nasıl yapılır
Neye karşı hassas
Koleksiyondaki örnek
Tığ oyası
İplik tek bir tığ ile ilmek ilmek örülür; Anadolu'da geleneksel olarak yazma ve tülbent kenarlarını süsler
Takılma ve çekilme; kopan bir ilmekten sökülme ilerleyebilir, ıslakken form değiştirebilir
Lina
Rokoko işleme
İplik iğneye birkaç kez sarılıp çekilir, böylece kabarık gül, yaprak ve düğüm motifleri oluşur
Baskı: ütü, sıkı katlama ve üst üste yığma kabarıklığı ezer
Piraye (kol)
Nakış
Motif, iğne ve iplikle kumaşın üzerine işlenir; ipliğin cinsi parlaklığı ve bakım ihtiyacını değiştirir
Sürtünme, yüksek ısı ve sert deterjan; ipek iplik klorlu ağartıcıdan ve yüksek ısıdan zarar görür
Liora ve Aurora elbise (kol); Flora ve Fleur (kol, Fleur'de ipek iplik)
Boncuk işleme
Boncuklar tek tek ya da dizi halinde iplikle kumaşa veya düğmeye tutturulur
Çarpma, ısı ve ipliğin boncuk deliğinde zamanla aşınması
Flora, Fleur ve Aisha (kol); Rona ve Luna (düğme)
Broş
Yakaya yerleştirilen, kendi formu olan bir süs parçasıdır
Şala, eşarba ve kolyeye takılma; yıkama ve ütüde çarpma ya da ezilme
Lily takım (yaka)
Fleur bu tabloda ayrı bir not hak eder: zemini %100 ithal viskon olsa da nakışında ipek iplik kullanılır. Bu yüzden ütü ısısını ve deterjanı seçerken yalnız kumaşa değil ipliğe de bakmak gerekir; örneğin klorlu ağartıcı, zemin kumaş ne olursa olsun ipek iplik için risklidir.
El işini makine işinden ve diğer süslemelerden ayırmak
El işçiliğinin asıl kanıtı ürün açıklamasındaki maddedir. Eda Nur Kavalcı'nın el işlemeli abaya modelleri incelenirken “el işlemesidir” ya da “özel el işçiliğidir” ifadesinin hangi detayın yanında geçtiğine bakmak iyi bir başlangıçtır: ifade kol nakışının yanındaysa el işi o nakıştır, düğmedeki boncuğun yanındaysa o boncuktur. Başlık ve görsel ilk izlenimi verir; hangi detayın el işi olduğunu ise açıklamadaki madde söyler.
Açıklama her zaman detayın yerini belirtmez. Lina modellerinde tığ oyasının el işlemesi olduğu yazılır, oyanın parçanın hangi bölümünde durduğu ise ürün görsellerinden izlenir. Satın almadan önce bu konumu görsellerde netleştirmek, oyanın gün içinde neye değeceğini öngörmeyi kolaylaştırır.
Her süsleme de el işçiliği anlamına gelmez. Elise'nin kol ve ön iç detaylarındaki Fransız danteli, Eva takımın gold biyeli kenarları ve Emma'daki ithal düğmeler parçaya karakter veren detaylardır; ancak ürün sayfalarında el işçiliği olarak tanımlanmazlar.
Parçanın üzerinde de bazı ipuçları vardır, fakat hiçbiri tek başına kesin kanıt sayılmaz:
• Ters yüz: Elle yapılan nakışın arkasında iplik geçişleri ve gizlenmiş iplik uçları görülür. Makine nakışının arkasında ise çoğunlukla düzgün bir alt iplik katmanı ve kumaşı sabitleyen bir tela bulunur. Astarlı parçalarda işlemenin tersi görünmeyebilir.
• İlmek düzeni: Makine aynı motifi birebir tekrarlar; el işinde ilmek uzunluğunda ve motifler arasında küçük farklar olur. Usta bir el de çok düzgün çalışabildiği için düzenlilik tek başına makine işareti değildir.
• Boncuğun tutunuşu: Elle işlenen boncukta iplik boncuğun deliğinden geçer ve yakından bakınca seçilir. Tutkal ya da ısıyla yapıştırılan süslerde iplik bulunmaz, kenarda yapıştırıcı izi kalabilir.
• Oyanın dokusu: Tığ oyasında ilmekler elle çekildiği için hafif kabarık durur ve boyları küçük farklar gösterir. Kenara dikilen hazır makine şeritlerinde ise örgü deseni baştan sona aynı sıklıkta ilerler.
Teslim aldığınızda işlemeli bölgeleri gün ışığında incelemek, doğal el işi izini kusurdan ayırmayı sağlar:
Doğal el işi izi
Dikkat isteyen durum
İki kol arasında motif yerleşiminde küçük farklar
Yarım kalmış motif ya da açıkta bitmiş iplik
İlmek uzunluklarında milimetrik değişiklikler
Sarkan, çözülmüş veya kopmuş iplik ucu
Boncuk aralıklarında hafif düzensizlik
Eksik boncuk, boşta kalan ilmek ya da yerinde oynayan boncuk
İpek iplikte ışığın açısına göre değişen parlaklık
İşlemenin çevresinde kumaşı belirgin biçimde çeken büzülme
Broşun elde biçimlendirilmesinden gelen küçük form farkları
Yerinde oynayan broş ya da gevşemiş tutturma dikişi
Dikkat isteyen durumlardan biriyle karşılaşırsanız parçayı giymeden sitedeki iade ve değişim politikasında tarif edilen adımları izlemek gerekir. İlk gün yapılan bu kontrol, ileride fark edilen bir sorunun kullanımdan mı yoksa baştan mı kaynaklandığı sorusunu da ortadan kaldırır.
Detayın yeri, yıpranmanın yerini belirler
Aynı teknikle yapılmış iki işleme, biri kolda diğeri düğmede durduğunda bambaşka bir gün geçirir. Kol masaya, klavyeye ve çantaya değer; düğme hattı kemer ve askıyla, yaka ise şal ve takıyla temas eder. Koleksiyondaki el işçiliği detayları bu bölgelere şöyle dağılır:
Detayın yeri
Modeller
Gün içindeki temas noktaları
Kol: nakış, rokoko, boncuk
Liora (abaya ve takım), Aurora elbise, Flora, Fleur, Piraye, Aisha
Masa kenarı ve klavye, ön kolda taşınan çanta, saat ve bileklik, bileğe sıkılan parfüm, üstüne giyilen ceketin kolu
Düğme: boncuk
Rona (abaya ve takım), Luna takım, Luna blazer kaban
İlik, arabada emniyet kemeri, çapraz çanta askısı
Yaka: broş
Lily takım
Şal ve eşarp kenarı, eşarp iğnesi, kolye zinciri, kucaktaki çocuğun eli
Tığ oyası: konumu görsellerden izlenir
Lina
Oyanın bulunduğu bölgeye göre yüzük taşı, fermuar dişi, cırt cırtlı çanta kapağı
Tablo seçim yaparken de işe yarar. Gününün büyük bölümünü masa başında geçiren biri için bileğe yakın bir kol işlemesi, sık araba kullanan ya da çapraz çanta taşıyan biri için düğme hattındaki boncuk, şalını iğneyle tutturan biri için yakadaki broş en çok temas gören detay olur. Bu, o modelden vazgeçmeyi gerektirmez; detayla gündelik temasın çakıştığı bölgeye aşağıdaki alışkanlıklarla biraz daha özen göstermek çoğu durumda yeterlidir.
Kol işlemesi: bilek, dirsek ve parfüm
Ürün açıklamaları işlemenin kolda olduğunu söyler; bileğe mi dirseğe mi yakın durduğu görsellerden anlaşılır. Bileğe yakın işleme masa kenarına ve klavyeye, dirseğe yakın işleme sandalye kolçağına sürtünür. Saat ve bilekliği giyindikten sonra takıp soyunmadan önce çıkarmak, kolu geçirirken takının ilmeğe takılmasını önler. Parfümü bileğe sıkıp hemen kolu indirmek, alkol ve yağ içeren sıvıyı doğrudan nakışa ve boncuğa taşır; giyinmeden önce sürüp kurumasını beklemek ipek iplikte ve boncuk kaplamalarında iz kalma ihtimalini azaltır.
Kolu sıvamak gerektiğinde, örneğin el yıkarken, abdest alırken ya da mutfakta, işlemeli bölgeyi sıkı bir rulo halinde katlamak yerine gevşek bir kıvrımla yukarı almak kabarık rokokonun ezilmesini ve boncukların birbirine sürtünmesini önler. Üstüne ceket ya da kaban giyerken abayanın kol ucunu avuç içinde tutup ceketin kolundan öyle geçirmek, kolun astar içinde yukarı toplanmasını ve işlemenin astara sürtünmesini engeller.
Boncuklu düğme: ilik, kemer ve askı
Rona ve Luna gibi modellerde düğmedeki boncuklar, parça her giyilip çıkarıldığında iliğin kenarından geçer. Düğmeyi iliğe itmek yerine iliği düğmenin üzerinden kaydırmak, boncukları tutan ipliğe binen yükü azaltır. Arabada emniyet kemeri ve çapraz çanta askısı tam da düğme hattının üzerinden geçer; uzun süreli sürtünmede ilk yıpranan yer boncuk ipliği olabilir. Askıyı düğme hattından uzağa almak ya da çantayı omuzda taşımak bu teması azaltır.
Yakadaki broş: şal, iğne ve kolye
Lily takımdaki broş, şalın ya da eşarbın düştüğü hatta durur. İnce ve kaygan dokulu şallar, püsküllü kenarlar ve eşarp iğneleri broşa takılarak hem şalı hem de broşun tutturma dikişini zorlayabilir. İğneyi broştan uzakta tutturmak, şalı çıkarırken yaka bölgesini bir elle sabitlemek ve kolye zincirini broşun hizasından geçirmemek bu teması azaltır. Broşun sökülebilir olup olmadığı açıklamada yazmıyorsa, bunu ilk yıkamadan önce satıcıya sormak sürprizleri önler.
Tığ oyası: takılmaya karşı
Tığ oyasının açık ilmekleri sivri ve pürüzlü yüzeylere kolayca takılır. Yüzük taşı, bileklik klipsi, fermuar dişi ve cırt cırtlı kapaklar ilmeği çekip boyunu uzatabilir. Takılma olduğunda ilmeği çekerek kurtarmak yerine takılan nesneyi geldiği yöne geri çevirip ilmekten çıkarmak oyanın formunu korur.
Bakım etiketinin üstüne: işlemeli bölge için ek önlemler
Yıkama yöntemini ve ütü sıcaklığını parçanın içindeki bakım etiketi belirler. İşlemeli bölge bu kurala uyarken birkaç ek önlem ister; çünkü iplik, boncuk ve broş zemin kumaşla aynı dayanıklılıkta değildir.
Suyla ve çözücüyle temizlikte
• Etiket makinede yıkamaya izin veriyorsa parçayı ters çevirip bir çamaşır filesine koymak, boncukların tambura çarpmasını ve nakışın başka giysilere sürtünmesini azaltır.
• Sıkmak ve burmak işleme ipliklerini ve boncuk dizilerini gerer; suyu havluya sarıp bastırarak almak daha güvenlidir.
• Kurutma makinesinin ısısı ve dönüşü işlemeli parçada gereksiz bir risktir; etiketin izin verdiği biçimde askıda ya da düz bir yüzeyde kurutmak yeterlidir.
• Tığ oyası nemliyken parmaklarla düzeltilirse ilmekler kururken yerine oturur; çekiştirerek düzeltmek ise oyayı esnetir.
• İpek iplikli nakışta klorlu ağartıcı kullanılmaz. Leke varsa işlemenin üzerini ovmak yerine temiz ve nemli bir bezle bastırarak almak iplik yüzeyini korur.
• Kuru temizlemeye verilen parçada boncukları, broşu ve ipek iplikli nakışı temizleyiciye ayrıca göstermek gerekir; bazı boncuk kaplamaları ve süs parçaları temizlik çözücülerine hassas olabilir.
İşlemeyi ezmeden ütülemek
1. Etiketteki ütü sıcaklığını kontrol edin; ipek iplikli nakışın bulunduğu bölgede düşük ısıda kalın.
2. Parçayı ters çevirin ve işlemenin altına katlanmış bir havlu yerleştirin; kabarık ilmekler havluya gömülür, ezilmez.
3. İşlemenin tersine ince bir bez örtün; ütü tabanı ipliğe doğrudan değmesin.
4. Önce işlemesiz zemini ütüleyin; işlemeli bölgeye bezin üzerinden ve ütüyü bastırmadan kısa dokunuşlarla gelin.
5. Boncuk ve broşa ütü tabanını değdirmeyin. Etiket buhara izin veriyorsa bu bölgelerdeki kırışığı, ütüyü birkaç santim yukarıda tutup buharla açmak çoğu zaman yeterlidir.
6. Ütülenen parçayı soğuyana kadar askıda bekletin; sıcakken katlanan kumaş yeniden kırışır.
Keten zeminli işlemeli modellerde bu sıra daha da önemlidir. Piraye %100 keten, Flora şantuk keten, Aisha %100 keten kumaştan üretilir. Keten kırışığını ısı ve baskıyla bırakır; kabarık rokoko ve boncuk ise tam da baskıdan zarar görür. Tersten ve havlu üzerinde ütülemek bu iki ihtiyacı aynı anda karşılar.
Kat çizgisi, kılıf ve askı
İşlemeli parçayı katlamak gerekiyorsa kat çizgisini işlemenin üzerinden geçirmemek, rokoko ve nakışta kalıcı ezik oluşmasını önler. Boncuklu bölgenin üzerine ince bir kağıt ya da pamuklu bez koymak, boncukların kumaşa iz bırakmasını ve alttaki kata takılmasını engeller. Askıda saklarken kolların serbest sarkması ve dolabın sıkışık olmaması, kol işlemelerinin yandaki giysinin fermuarına sürtünmesini azaltır; kılıflı askı bu teması büyük ölçüde keser. Kılıfın plastik yerine pamuklu gibi nefes alan bir malzemeden olması, Mersin gibi nemli kıyı şehirlerinde nemin kılıf içinde hapsolmasını önler.
Kopan ilmek, düşen boncuk: sökülmeyi durdurmak
El işi detaylardaki hasar genellikle küçük başlar ve ilerler. Birçok boncuk işlemesinde boncuklar aynı iplik üzerinden sırayla tutturulur; tek bir noktadaki kopukluk yanındaki boncukları da gevşetebilir. İlk müdahalenin amacı bu yüzden onarım değil, sökülmenin ilerlemesini durdurmaktır.
• Sarkan ipliği çekmeyin ve dibinden kesmeyin; ters yüzde iğneyle atılan küçük bir düğüm sökülmeyi yerinde durdurur.
• Düşen boncuğu ya da broştan kopan parçayı saklayın; aynı rengi, boyu ve parlaklığı sonradan bulmak zor olabilir.
• Tığ oyasında kopan ilmeği kendi haline bırakmayın; kopuk ucu iğneyle yandaki ilmeğe bağlamak, açılmanın sürmesini önleyen geçici bir çözümdür.
• Ezilmiş rokoko ilmekleri, etiket izin veriyorsa ütüyü değdirmeden verilen buharın ardından parmak ucuyla hafifçe kaldırılabilir.
Birden fazla motif etkilenmişse ya da broşun tutturma dikişi gevşemişse onarımı el işçiliğinden anlayan bir terziye veya nakışçıya bırakmak daha güvenlidir. Ustaya düşen boncuklarla birlikte ürün açıklamasındaki detay bilgisini, örneğin Fleur'de nakışın ipek iplikle yapıldığını göstermek, onarımın aynı cins iplikle yapılmasını ve onarılan bölgenin parlaklık farkıyla göze batmamasını kolaylaştırır.